ประวัติและพัฒนาการ
จากจุดเริ่มต้นของแนวคิด สู่การพัฒนาเทคโนโลยีแสงซินโครตรอนของประเทศไทย
ประวัติและพัฒนาการ
จากจุดเริ่มต้นของแนวคิด สู่การพัฒนาเทคโนโลยีแสงซินโครตรอนของประเทศไทยย้อนรอยการริเริ่มโครงการ การพัฒนาเทคโนโลยี และการขยายการใช้ประโยชน์สู่โครงสร้างพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์ขั้นสูงแห่งอนาคต
เลื่อนลงเพื่อสำรวจประวัติ
- กว่า4,000ชั่วโมงให้บริการแสงต่อปี
- กว่า1,000โครงการวิจัยต่อปี
- กว่า1,800ล้านบาท มูลค่าเพิ่มต่อปี
จากโครงการแสงสยาม สู่สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน
การพัฒนาเทคโนโลยีแสงซินโครตรอนของประเทศไทยเริ่มต้นขึ้นในปี พ.ศ. 2536 เมื่อสภาวิจัยแห่งชาติแต่งตั้งคณะทำงานศึกษาความเป็นไปได้ในการสร้างเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนในประเทศ ต่อมาในปี พ.ศ. 2538 บริษัทซอร์เทค (SORTEC Corporation) ประเทศญี่ปุ่น แสดงความประสงค์บริจาคเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอน ประเทศไทยจึงเสนอเรื่องขอรับบริจาค นำไปสู่มติคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 5 มีนาคม พ.ศ. 2539 อนุมัติจัดตั้ง “ศูนย์ปฏิบัติการวิจัยเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนแห่งชาติ” เพื่อดำเนินงาน “โครงการแสงสยาม” นับเป็นจุดเริ่มต้นของการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานวิทยาศาสตร์ขั้นสูงของประเทศ
ศูนย์ปฏิบัติการวิจัยฯ ตั้งอยู่ภายในมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี จังหวัดนครราชสีมา เริ่มประกอบและติดตั้งเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนระดับพลังงาน 1 GeV ในปี พ.ศ. 2541 โดยได้พัฒนาโครงสร้างพื้นฐานและเทคโนโลยีอย่างต่อเนื่อง จนสามารถเพิ่มศักยภาพของเครื่องฯ ให้มีพลังงานสูงขึ้นเป็น 1.2 GeV ได้เป็นผลสำเร็จ และเปิดให้บริการครั้งแรกในปี พ.ศ. 2546 ต่อมาได้ยกระดับองค์กรเป็น “สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน (องค์การมหาชน)” ตามพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน (องค์การมหาชน) พ.ศ. 2551 ซึ่งประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2551 เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและความคล่องตัวในการดำเนินงาน
ปัจจุบัน สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน (องค์การมหาชน) อยู่ภายใต้การกำกับของกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ดำเนินภารกิจด้านการวิจัยใช้ประโยชน์ ให้บริการ และถ่ายทอดองค์ความรู้เทคโนโลยีด้านซินโครตรอนและเทคโนโลยีขั้นสูง โดยให้บริการแสงซินโครตรอนปีละกว่า 4,000 ชั่วโมง รองรับโครงการวิจัยกว่า 1,000 โครงการต่อปี จากภาครัฐ ภาคเอกชน และสถาบันการศึกษา โดยสามารถสร้างมูลค่าเพิ่มจากการใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจและสังคมได้ปีละกว่า 1,800 ล้านบาท
เพื่อเพิ่มขีดความสามารถด้านการวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีขั้นสูงของประเทศ สถาบันฯ ได้รับอนุมัติให้ดำเนินโครงการสร้างเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนเครื่องใหม่ระดับพลังงาน 3 GeV ณ จังหวัดระยอง ตามมติคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 21 มกราคม พ.ศ. 2563 ซึ่งเป็นเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนที่มีศักยภาพสูงขึ้น สามารถรองรับงานวิจัยได้หลากหลายมากยิ่งขึ้น โดยมุ่งหวังให้เกิดระบบนิเวศการวิจัยและนวัตกรรมที่เข้มแข็ง ส่งเสริมการพัฒนาและรักษากำลังคนขั้นสูงซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของประเทศ ตลอดจนยกระดับศักยภาพของภาคอุตสาหกรรมไทยให้สามารถแข่งขันได้ในเวทีโลก อันจะนำไปสู่การเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศอย่างยั่งยืน
ภาพรวมพัฒนาการ 4 ระยะ
สำรวจการพัฒนาเทคโนโลยีแสงซินโครตรอนของประเทศไทย ตั้งแต่ พ.ศ. 2536–2563
ริเริ่มโครงการและวางรากฐานเทคโนโลยีแสงซินโครตรอน
จากการศึกษาความเป็นไปได้ การรับถ่ายทอดเทคโนโลยี และการประกอบเครื่อง สู่ความสำเร็จในการผลิตแสงซินโครตรอนเป็นครั้งแรก
- 2536
จุดเริ่มต้นของแนวคิด
สภาวิจัยแห่งชาติแต่งตั้งคณะทำงานเพื่อศึกษาความเป็นไปได้ในการสร้างเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนในประเทศไทย โดยมี
อ่านรายละเอียดทั้งหมด
- ศาสตราจารย์ ดร.วิรุฬห์ สายคณิต (หัวหน้าโครงการ)
- รองศาสตราจารย์ ดร.ถิรพัฒน์ วิลัยทอง
- รองศาสตราจารย์ ดร.จงอร พีรานนท์
- รองศาสตราจารย์ ดร.วิชิต ศรีตระกูล
- นายขจรศักดิ์ ชัยวัฒน์
คณะทำงานศึกษาดูงานและรวบรวมข้อมูลเทคโนโลยีเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนและงานวิจัยด้านแสงซินโครตรอนจากประเทศจีน ญี่ปุ่น เกาหลี และไต้หวัน ก่อนจัดตั้งคณะทำงานยกร่างโครงการของประเทศไทย
- 2537
กำหนดรูปแบบเครื่อง
คณะทำงานกำหนดรูปแบบเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนที่มีวงกักเก็บอิเล็กตรอนระดับพลังงาน 1,000–1,300 ล้านอิเล็กตรอนโวลท์ พร้อมศึกษาสถานที่ตั้งและรับฟังความคิดเห็นจากผู้เชี่ยวชาญทั้งในและต่างประเทศ
ผลการศึกษา: ประเทศไทยมีศักยภาพเพียงพอที่จะสร้างเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนขึ้นเองได้
- 2538
โอกาสจากความร่วมมือกับญี่ปุ่น
สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติได้รับแจ้งว่า บริษัทซอร์เทค (SORTEC Corporation) ประเทศญี่ปุ่น ประสงค์บริจาคเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอน
อ่านรายละเอียดทั้งหมด
บริษัทซอร์เทคเป็นการร่วมลงทุนของบริษัทเอกชนญี่ปุ่น 13 บริษัท เพื่อพัฒนาเทคโนโลยีการผลิตไมโครชิพ (Microchip) เมื่อบรรลุเป้าหมายโครงการ จึงประสงค์บริจาคเครื่องดังกล่าว โดยมีหลายสถาบันทั้งในและต่างประเทศญี่ปุ่น รวมถึงประเทศไทย สนใจขอรับบริจาค
สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติจึงแต่งตั้งคณะผู้ประสานงาน 6 ท่าน ได้แก่
- ศาสตราจารย์ ดร.สิปปนนท์ เกตุทัต — ประธานกรรมการบริหารสภาวิจัยแห่งชาติ
- ศาสตราจารย์ ดร.วิจิตร ศรีสอ้าน — อธิการบดีมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี
- ศาสตราจารย์ ดร.วิรุฬห์ สายคณิต — กรรมการบริหารสภาวิจัยแห่งชาติ
- ดร.สุวิทย์ วิบูลย์เศรษฐ์ — เลขาธิการคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ
- รองศาสตราจารย์ ดร.ถิรพัฒน์ วิลัยทอง — อาจารย์ประจำมหาวิทยาลัยเชียงใหม่
- รองศาสตราจารย์ วิรุฬห์ มังคละวิรัช — ผู้อำนวยการศูนย์เครื่องมือวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี
คณะผู้ประสานงานเดินทางไปญี่ปุ่นเพื่อประเมินสภาพเครื่อง ค่าใช้จ่ายในการรื้อถอน ขนส่ง ติดตั้ง บำรุงรักษา และความร่วมมือในการฝึกอบรมบุคลากร
ผลการประเมิน: เครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนทั้งระบบอยู่ในสภาพดีเยี่ยม สามารถใช้งานต่อได้อีกนาน จึงเห็นควรให้ประเทศไทยขอรับบริจาค
- 2539
กำเนิดโครงการแสงสยาม
คณะผู้ประสานงานเสนอจัดตั้งศูนย์วิจัยกลางระดับชาติ เพื่อบริหารจัดการเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนซึ่งเป็นเครื่องมือวิจัยขนาดใหญ่ และเปิดให้หน่วยงานต่าง ๆ ใช้ประโยชน์ร่วมกัน
5 มีนาคม พ.ศ. 2539 คณะรัฐมนตรีมีมติอนุมัติจัดตั้ง “ศูนย์ปฏิบัติการวิจัยเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนแห่งชาติ” เพื่อดำเนินงาน “โครงการแสงสยาม”
- 2539
รับถ่ายทอดชิ้นส่วนเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอน
รับถ่ายทอดชิ้นส่วนเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนจากห้องปฏิบัติการ SORTEC ประเทศญี่ปุ่น สู่ประเทศไทย
- 2541
เริ่มประกอบและติดตั้งเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอน
ศูนย์ปฏิบัติการวิจัยฯ ตั้งอยู่ภายในมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี จังหวัดนครราชสีมา โดยเริ่มดำเนินการประกอบและติดตั้งเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนในปี พ.ศ. 2541
- 2544
ผลิตแสงซินโครตรอนได้สำเร็จเป็นครั้งแรก
ประสบความสำเร็จในการกักเก็บอิเล็กตรอนในวงกักเก็บอิเล็กตรอน (Storage Ring) และสามารถผลิตแสงซินโครตรอนได้เป็นครั้งแรก
เริ่มให้บริการและยกระดับขีดความสามารถ
เริ่มให้บริการแสงซินโครตรอน พัฒนาเทคโนโลยีและสมรรถนะเครื่อง พร้อมจัดตั้งสถาบันฯ เป็นองค์การมหาชน
- 2546
เริ่มเปิดให้บริการแสงซินโครตรอนย่าน Soft X-ray
เริ่มเปิดให้บริการห้องปฏิบัติการแสงสยามด้วยแสงซินโครตรอนย่าน Soft X-ray เป็นครั้งแรก
- 2547
พัฒนาเทคโนโลยีระบบสุญญากาศระดับสูง
เริ่มพัฒนาขีดความสามารถในการสร้างระบบสุญญากาศระดับสูง (Ultra High Vacuum: UHV) ภายในสถาบันฯ
- 2548
เปิดให้บริการ Hard X-ray และยกระดับพลังงานเครื่อง
เปิดให้บริการแสงซินโครตรอนในย่านรังสีเอกซ์พลังงานสูง (Hard X-ray) เป็นครั้งแรก และพัฒนาศักยภาพวงกักเก็บอิเล็กตรอนให้มีพลังงานสูงขึ้นจาก 1 GeV เป็น 1.2 GeV
- 2549
พัฒนาเทคโนโลยีการเชื่อมสำหรับระบบสุญญากาศ
พัฒนาความเชี่ยวชาญด้านการเชื่อมด้วยวิธี TIG (SUS-Cu Welding) สำหรับชิ้นส่วนที่ใช้ในระบบสุญญากาศระดับสูง
- 2550
ติดตั้งอุปกรณ์ Undulator
ติดตั้งอุปกรณ์แทรก (Undulator) ภายในวงกักเก็บอิเล็กตรอน
- 2551
จัดตั้งสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน (องค์การมหาชน)
เพื่อรองรับการขยายตัวของภารกิจและเพิ่มความคล่องตัวในการบริหารจัดการเทคโนโลยีขั้นสูง จึงมีการตราพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน (องค์การมหาชน) พ.ศ. 2551 ซึ่งประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2551
- 2552
ติดตั้งระบบผลิตฮีเลียมเหลว
ประสบความสำเร็จในการติดตั้งระบบผลิตฮีเลียมเหลวจาก Cryogenics Plant เพื่อใช้กับแม่เหล็กตัวนำยิ่งยวด (Superconducting Magnet)
ขยายการใช้ประโยชน์และความร่วมมือ
ขยายการให้บริการสู่ภาคเอกชน พัฒนาระบบลำเลียงแสง และสร้างความร่วมมือกับหน่วยงานภายนอก
- 2553
เริ่มให้บริการแสงซินโครตรอนแก่ภาคเอกชน
เริ่มเปิดให้บริการแสงซินโครตรอนแก่ภาคเอกชน
- 2555
เปิดระบบลำเลียงแสง SUT-NANOTEC-SLRI
เปิดให้บริการระบบลำเลียงแสง SUT-NANOTEC-SLRI จากความร่วมมือของ 3 หน่วยงาน
- 2557
ติดตั้ง Wavelength Shifter และ Multiple Wiggler
ติดตั้งอุปกรณ์แทรก Wavelength Shifter และ Multiple Wiggler ภายในวงกักเก็บอิเล็กตรอน
- 2558
พัฒนาระบบเคลือบกระจกกล้องดูดาว
เริ่มพัฒนาระบบเคลือบกระจกกล้องดูดาวขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 2.4 เมตร ร่วมกับสถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (องค์การมหาชน) หรือ NARIT
- 2559
เปิดให้บริการระบบลำเลียงแสง Multiple X-ray Techniques
เปิดให้บริการระบบลำเลียงแสง Multiple X-ray Techniques จากความร่วมมือกับมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี (มทส.) และบริษัท SCG Chemicals Co., Ltd. ร่วมสนับสนุนระบบ SAXS/WAXS
ยกระดับเทคโนโลยีและพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานใหม่
ต่อยอดเทคโนโลยีและสมรรถนะเครื่อง พร้อมก้าวสู่โครงการเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนระดับพลังงาน 3 GeV
- 2560
สร้าง Vacuum Brazing Furnace ได้สำเร็จ
สร้างเตาเชื่อมแล่นประสานโลหะในสภาวะสุญญากาศ (Vacuum Brazing Furnace) ได้สำเร็จ
- 2561
พัฒนาระบบฉีดอิเล็กตรอนแบบเต็มพลังงาน
พัฒนาศักยภาพระบบฉีดอิเล็กตรอนจากพลังงาน 1 GeV เป็น 1.2 GeV ทำให้สามารถฉีดอิเล็กตรอนเข้าสู่วงกักเก็บอิเล็กตรอนได้เต็มพลังงาน (Full Energy Injection)
- 2562
ติดตั้ง Superconducting Multiple Wiggler
ติดตั้งอุปกรณ์แทรก Superconducting Multiple Wiggler ภายในวงกักเก็บอิเล็กตรอน
- 2563
เปิดระบบลำเลียงแสงใหม่ 3 ระบบ
เปิดระบบลำเลียงแสงใหม่ 3 ระบบ ได้แก่ 1.1W: Multiple X-ray Techniques (MXT), 1.2W: X-ray Imaging and X-ray Tomographic Microscopy (XTM) และ 1.3W: Small/Wide Angle X-ray Scattering (SAXS/WAXS)
- 2563
คณะรัฐมนตรีเห็นชอบดำเนินการโครงการก่อสร้างเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนระดับพลังงาน 3 GeV
เมื่อวันที่ 21 มกราคม พ.ศ. 2563 คณะรัฐมนตรีมีมติเห็นชอบดำเนินการโครงการก่อสร้างเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนระดับพลังงาน 3 GeV และห้องปฏิบัติการ ณ จังหวัดระยอง เพื่อยกระดับโครงสร้างพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์ รองรับงานวิจัยขั้นแนวหน้า และเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศ มุ่งสู่การเป็นศูนย์กลางเทคโนโลยีแสงซินโครตรอนในภูมิภาคอาเซียนและระดับนานาชาติ
จากองค์ความรู้ที่สั่งสม สู่โครงสร้างพื้นฐานวิจัยแห่งอนาคต
“สร้างคน สร้างผู้เชี่ยวชาญ สร้างเทคโนโลยี เพื่อการพึ่งพาตนเองอย่างยั่งยืน”