การศึกษาความเหมาะสมสำหรับการเป็นสารยึดเกาะในเทคนิคสีฝุ่นของไทย 

ดร.ภัคนนันท์ 

งานจิตรกรรมไทยประเพณีที่สร้างด้วยเทคนิคสีฝุ่นเป็นมรดกทางศิลปวัฒนธรรมที่มีคุณค่าทั้งในด้านประวัติศาสตร์ ความงาม และภูมิปัญญาการเลือกใช้วัสดุของช่างไทยในอดีต องค์ประกอบสำคัญของชั้นสีไม่ได้มีเพียงเม็ดสีเท่านั้น แต่ยังรวมถึงตัวประสานหรือสารยึดเกาะซึ่งทำหน้าที่ยึดเม็ดสีให้ติดกับพื้นผิว ช่วยให้ชั้นสีมีความต่อเนื่องและคงทน เมื่อเวลาผ่านไปสารยึดเกาะจากธรรมชาติอาจเกิดการเสื่อมสภาพจากอายุ ความชื้น อุณหภูมิ แสง และสภาพแวดล้อม ส่งผลให้ชั้นสีแตกร้าว หลุดร่อน หรือสูญเสียสมบัติดั้งเดิม การทำความเข้าใจคุณสมบัติของสารยึดเกาะจึงเป็นข้อมูลพื้นฐานที่สำคัญต่อการอนุรักษ์และซ่อมแซมงานจิตรกรรม อย่างเหมาะสม 

โครงการวิจัยนี้มุ่งศึกษาความเหมาะสมของสารยึดเกาะจากธรรมชาติที่เกี่ยวข้องกับเทคนิคสีฝุ่นของไทย โดยเปรียบเทียบวัสดุธรรมชาติ ได้แก่ Limonia acidissima L. และ acacia gum เพื่อพิจารณาคุณสมบัติที่สัมพันธ์กับการทำหน้าที่เป็นตัวประสานในชั้นสี แนวทางการศึกษาครอบคลุมการใช้เทคนิค Differential Scanning Calorimetry (DSC) เพื่อเปรียบเทียบพฤติกรรมทางความร้อนของวัสดุ โดยเฉพาะพฤติกรรมการเกิดผลึกเย็นและการสลายผลึก ซึ่งเป็นข้อมูลที่ช่วยอธิบายเสถียรภาพและการเปลี่ยนแปลงของวัสดุเมื่อได้รับความร้อน การเปรียบเทียบดังกล่าวมีเป้าหมายเพื่อคัดเลือกและพัฒนาสารยึดเกาะที่เหมาะสมกับการใช้งานในชั้นสีให้ดียิ่งขึ้น โดยคำนึงถึงการคงสภาพและความเข้ากันได้กับงานจิตรกรรมไทยประเพณี 

นอกจากการศึกษาด้วย DSC แล้ว โครงการยังมีแนวทางประยุกต์ใช้เทคนิคซินโครตรอนเพื่อศึกษาลักษณะและการเปลี่ยนแปลงของตัวประสานหรือสารยึดเกาะจากธรรมชาติในระดับที่ละเอียดขึ้น ตามแนวทางการวิเคราะห์ด้วยเทคนิค X-ray Absorption Spectroscopy (XAS) ที่แสดงในแผนภาพของโครงการ การใช้แสงซินโครตรอนเปิดโอกาสให้ติดตามข้อมูลเชิงโครงสร้างและการเปลี่ยนแปลงของวัสดุได้ด้วยความไวสูง ซึ่งจะช่วยเสริมข้อมูลจากการวิเคราะห์ทางความร้อนและทำให้การประเมินความเหมาะสมของสารยึดเกาะมีความรอบด้านมากขึ้น ทั้งนี้ข้อมูลในภาพต้นฉบับระบุว่าโครงการอยู่ระหว่างการดำเนินงาน จึงยังไม่ควรสรุปผลเชิงเปรียบเทียบว่าสารชนิดใดมีประสิทธิภาพสูงกว่ากันในขั้นนี้ 

แนวทางการศึกษาและความสำคัญต่อการอนุรักษ์ 

การศึกษาสารยึดเกาะในงานสีฝุ่นจำเป็นต้องเชื่อมโยงข้อมูลจากหลายระดับ ตั้งแต่พฤติกรรมทางความร้อน สมบัติทางกายภาพ ตลอดจนการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างของวัสดุ เพราะการเสื่อมสภาพของชั้นสีในงานจิตรกรรมจริงเกิดขึ้นจากปัจจัยหลายประการพร้อมกัน การใช้ DSC ช่วยให้เห็นการตอบสนองของวัสดุต่ออุณหภูมิและการเปลี่ยนสถานะ ขณะที่เทคนิคซินโครตรอนสามารถให้ข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับลักษณะและการเปลี่ยนแปลงของสารยึดเกาะ ดังนั้นการบูรณาการข้อมูลจากเทคนิคทั้งสองจึงเป็นแนวทางที่เหมาะสมสำหรับการสร้างความเข้าใจเชิงวิทยาศาสตร์ต่อวัสดุที่ช่างไทยใช้หรือสามารถนำมาใช้เป็นวัสดุทดแทนได้ 

เป้าหมายสำคัญประการหนึ่งของโครงการคือการพัฒนาตัวประสานหรือสารยึดเกาะในชั้นสีที่มีสมบัติเหมาะสมยิ่งขึ้น โดยไม่มุ่งเพียงให้ชั้นสีติดแน่น แต่ต้องคำนึงถึงความเข้ากันได้กับวัสดุดั้งเดิมและหลักการอนุรักษ์ที่เคารพคุณค่าของงานเดิมด้วย หากสามารถระบุคุณสมบัติของสารยึดเกาะจากธรรมชาติได้อย่างเป็นระบบ ข้อมูลดังกล่าวจะช่วยสนับสนุนการเลือกใช้วัสดุสำหรับงานซ่อมแซมและดูแลจิตรกรรมให้มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์รองรับ ลดความเสี่ยงจากการใช้วัสดุที่ไม่เข้ากันกับชั้นสีเดิม และช่วยยืดอายุของงานศิลปกรรม 

อีกเป้าหมายหนึ่งคือการสร้างแนวทางสำหรับการซ่อมแซม รักษา และดูแลงานจิตรกรรมไทยประเพณีเทคนิคสีฝุ่นให้คงอยู่ในฐานะสมบัติทางวัฒนธรรมของประเทศไทยและสามารถส่งต่อคุณค่าไปยังคนรุ่นหลัง งานวิจัยลักษณะนี้จึงมีความสำคัญมากกว่าการวิเคราะห์วัสดุในห้องปฏิบัติการ เพราะเป็นการเชื่อมโยงวิทยาศาสตร์วัสดุ เทคโนโลยีแสงซินโครตรอน และศาสตร์การอนุรักษ์เข้ากับมรดกศิลปวัฒนธรรมของชุมชน การพัฒนาฐานข้อมูลสมบัติของวัสดุและแนวทางการเลือกใช้สารยึดเกาะที่เหมาะสมในอนาคตจะช่วยให้ผู้อนุรักษ์ นักวิชาการ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถตัดสินใจได้อย่างมีหลักฐานรองรับมากขึ้น 

ผลที่คาดว่าจะได้รับ 

• ได้ข้อมูลเปรียบเทียบสมบัติของ Limonia acidissima L. และ acacia gum ที่เกี่ยวข้องกับการเป็นสารยึดเกาะในเทคนิคสีฝุ่น โดยใช้ข้อมูลทางความร้อนจาก DSC ประกอบการประเมิน 
• ได้ข้อมูลจากเทคนิคซินโครตรอนเพื่อช่วยอธิบายลักษณะและการเปลี่ยนแปลงของสารยึดเกาะจากธรรมชาติ และสนับสนุนการคัดเลือกวัสดุบนพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์ 
• ได้แนวทางสำหรับพัฒนาตัวประสานในชั้นสีที่เหมาะสมยิ่งขึ้น รวมถึงเป็นข้อมูลประกอบการซ่อมแซม รักษา และดูแลงานจิตรกรรมไทยประเพณีเทคนิคสีฝุ่นให้คงคุณค่าต่อไป 

รูปที่ 1 ตัวอย่างงานจิตรกรรมไทยประเพณีเทคนิคสีฝุ่นซึ่งเป็นบริบทของการศึกษาสารยึดเกาะจากธรรมชาติ เพื่อสนับสนุนการอนุรักษ์และซ่อมแซมชั้นสีให้เหมาะสมกับวัสดุดั้งเดิม 

รูปที่ 2 แนวทางการประยุกต์ใช้เทคนิคซินโครตรอนและ X-ray Absorption Spectroscopy (XAS) เพื่อศึกษาลักษณะและการเปลี่ยนแปลงของตัวประสานหรือสารยึดเกาะจากธรรมชาติ ร่วมกับข้อมูลจาก DSC เพื่อประกอบการพัฒนาวัสดุสำหรับงานสีฝุ่นไทย 

หมายเหตุ: ข้อมูลต้นฉบับระบุว่าโครงการวิจัยอยู่ระหว่างการดำเนินงาน บทความนี้จึงนำเสนอที่มา แนวทางการศึกษา และผลที่คาดว่าจะได้รับ โดยไม่สรุปผลการทดลองที่ยังไม่มีข้อมูลรองรับในเอกสารต้นฉบับ