สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน (องค์การมหาชน) กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรม (อว.) พัฒนาระบบบำบัดสารหนูและโลหะหนักจากแม่น้ำกก-แม่น้ำสาย โดยใช้เรซิ่นพิเศษที่พิสูจน์ประสิทธิภาพด้วยแสงซินโครตรอนเพื่อกรองโลหะหนักสำหรับผลิตน้ำประปาดื่มได้ และได้นำร่องใช้งานจริง
ณ ประปาชุมชน บ้านฟาร์มสัมพันธกิจ อ.เมือง และโรงเรียนประถม บ้านเหมืองแดง อ.แม่สาย จ.เชียงราย

ระบบบำบัดสารหนูและโลหะหนักจากแม่น้ำกก-แม่น้ำสายที่สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอนพัฒนาขึ้น ประกอบด้วยชุดระบบกรองแบบต่อเนื่อง ได้แก่ ถังกรองทรายและแอนทราไซต์ (Sand and Anthracite Filter) ทำหน้าที่ดักจับตะกอน สารแขวนลอยขนาดใหญ่ และลดความขุ่นในน้ำดิบ เพื่อปกป้องและลดการทำงานของถังดูดซับสารหนูและโลหะหนักในขั้นตอนต่อไป ถังกรองถ่านกัมมันต์ (Activated carbon) มีหน้าที่ดูดซับสารอินทรีย์ละลายน้ำ สารเคมีปนเปื้อน กำจัดสี กลิ่น และคราบสารเคมีต่างๆ รวมถึงดักจับตะกอนขนาดเล็ก และส่วนที่สำคัญที่สุดคือถังกรองเรซิ่นแลกเปลี่ยนไอออนประจุลบสำหรับกำจัดสารหนู (HAIX-Fe) ทำหน้าที่ดูดซับและกำจัดการปนเปื้อนสารหนูที่ปนเปื้อนในน้ำได้ทั้งส่วนที่เป็นตะกอนขนาดเล็กและส่วนที่ละลายในน้ำ
ในถังกรองเรซิ่นชนิดพิเศษซึ่งเป็นถังกรองน้ำขั้นสุดท้าย ได้ใช้วัสดุเรซิ่นแลกเปลี่ยนไอออนลบที่มีความจำเพาะต่อสารหนูเพื่อบำบัดสารหนูและโลหะหนักในระบบกรองน้ำ ที่พัฒนาโดย รศ.ดร.สุรพล ผดุงทน อาจารย์ประจำสาขาวิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อม คณะวิศวกรรมศาสตร์มหาวิทยาลัยขอนแก่น และคณะ ร่วมกับการใช้เทคนิคแสงซินโครตรอนคือเทคนิคการดูดกลืนรังสีเอกซ์ (XAS) ในการพิสูจน์ประสิทธิภาพและกลไกการดูดซับสารหนูของเรซิ่น พบว่าเรซิ่นสามารถจับสารหนูในรูปอาร์เซเนต As(V) และทำปฏิกิริยาออกซิเดชันให้สารหนูในรูปอาร์เซไนต์ As(III) ที่ละลายน้ำและมีความเป็นพิษสูง กลายเป็นสารหนูในรูปอาร์เซเนตที่มีความเป็นพิษต่ำกว่าและมีความเสถียรมากกว่าก่อน จากนั้นอาร์เซเนตจะถูกจับไว้ที่ผิวของวัสดุเรซิ่น ทั้งนี้วัสดุเรซิ่นสามารถดักจับสารหนูได้กว่า 18,000 ppb ซึ่งเพียงพอต่อการดักจับการปนเปื้อนในระยะเวลายาวกว่า 6 เดือนและยังสามารถทำการล้างฟื้นฟูสภาพ ทุกๆ 6 เดือน เพื่อนำเรซิ่นกลับมาใช้ใหม่ที่ประสิทธิภาพสูงตามเดิมได้ โดยสามารถใช้ซ้ำได้นานถึง 4-5 ปี กระบวนการนี้ช่วยลดการผลิตของเสียที่ปนเปื้อนสารหนูให้อยู่ในปริมาณจำกัด เฉพาะในขั้นตอนล้างฟื้นฟูสภาพเท่านั้น ทำให้สะดวกต่อการกำจัดอย่างปลอดภัย
นอกจากนี้ สถาบันฯ ยังใช้เทคนิคแสงซินโครตรอน ได้แก่ เทคนิคการเรืองรังสีเอกซ์แบบสะท้อนกลับทั้งหมด (TXRF) และเทคนิคการดูดกลืนรังสีเอกซ์ (XAS) ตรวจวัดปริมาณและชนิดทางเคมีของสารหนูตั้งแต่แหล่งน้ำดิบต้นทางจากแม่น้ำ รวมถึงก่อนและหลังขั้นตอนการบำบัด พบว่าสามารถลดความเข้มข้นสารหนูได้ทั้งหมด 100% และลดปริมาณโลหะหนักให้เหลือต่ำกว่าค่ากำหนดเกณฑ์มาตรฐานน้ำประปาดื่มได้ และสามารถนำเข้าสู่ระบบการกรองด้วยระบบ Reverse Osmosis และการฆ่าเชื้อด้วยรังสียูวีเพื่อผลิตน้ำดื่มได้ตามมาตรฐาน โดยสถาบันฯ ได้ติดตั้งชุดอุปกรณ์ระบบบำบัดการปนเปื้อนของสารหนูและโลหะหนัก
ณ ประปาชุมชน บ้านฟาร์มสัมพันธกิจ ต.ริมกก อ.เมือง จ.เชียงราย สำหรับกระบวนการใช้น้ำจากแม่น้ำกกในการผลิตประปาชุมชน และ ณ ประปาโรงเรียนบ้านเหมืองแดง ต.แม่สาย อ.แม่สาย จ.เชียงราย สำหรับน้ำบาดาลใกล้แม่น้ำสาย และเริ่มต้นใช้งานจริง ตั้งแต่เดือนสิงหาคม 2569 ที่ผ่านมา โดยผลการตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐานตลอดช่วงระยะเวลาที่ใช้งาน สร้างความเชื่อมั่นให้กับชุมชนในการใช้น้ำได้









